Te tautohu i ngā momo wai o Aotearoa

Ka mārama ngā ākonga ki:

  1. Ngā āhuatanga o ngā momo wai ki ō rātou ake takiwā.
  2. Ngā korero, hītori me te hirahira o ngā momo wai.
  3. Ngā tikanga haumaru ki ngā momo wai.

Hei whakatauira, ka aro ngā mahi ako ki ngā momo wai nō te takiwā o Ngai Takoto, he iwi ki Te Tai Tokerau. Ka ruku ki ngā whakataukī, mōteatea me ngā hītori o taua iwi hei hāpai i ngā akoranga. Ngai Takoto iwi

Achievement objectives | Whāinga Paetae

Te Marautanga o Aotearoa

Te Reo

Āheinga Reo
  • Ka whakapuaki kōrero hei whakaputa māramatanga.
  • E pai ana kia tūhono ki ngā kaumātua, ngā iwi, me ngā marae.
Puna Reo
  • Ka mārama ki ētahi kupu ake o tētahi kaupapa motuhake.
  • Ka whakamahi i ētahi rautaki rangahau.
Hauora

Waiora

  • Ka kimi, ka whakamahi
    mōhiohio i ngā horopaki huhua hei whakatau, hei whakatinana i ngā kōwhiringa haumaru.
  • Te ako me te whakamahi i ngā momo tākaro wai pēnei i te waka ama, reti ngaru, kauhoe, hao, ruku, te mahi i ngā manu.
  • Kātahi ka ako i ngā tikanga haumaru kia tiaki i te tangata.

Tikanga-ā-Iwi

Te Wāhi me te Taiāo
  • Ka whakamārama i ngā take me ngā huarahi e whakaatu ai te tangata i tōna hononga ki tētahi tino wāhi ki tētahi tino taiao.
  • Te ako me te mahi i ngā mahi tuku iho (ruku, hao, kohi kuta, te haere ki wāhi kē, te whakatere waka ama, te whakatere waka hourua).
  • Te ako me te mahi i ngā tikanga whai oranga.

Te Aho Matua

Te Ira Tangata

  • Nā te haumaru o te akomanga, nā ngā kaupapa pū nō te āo Māori hei tuāpapa ako, e hīkākā ai te tauira kia tahuri mai ki te ako.ak.o.
  • 1.1 - No ngā rangi tūhāhā te wairua o te tangata.
  • I tona whakairatanga ka hono te wairua me te tinana o te tangata. I tērā wā tonu ka tau tōna mauri, tōna tapu, tōna wehi, tōna iho matua, tōna mana, tōna ihi, tōna whatumanawa, tōna hinengaro, tōna auahatanga, tōna ngākau, tōna pūmanawa.
  • Nā, ka tupu ngātahi te wairua me te tinana i roto i te kōpū o te whaea.

Te Ao

  • E mārama ana te ākonga ki tōna tūranga ki roto i te āo Māori, te āo whānui hoki.
  • Nā ōna hononga ki ngā mātauranga tuku iho e tū toa ana te ākonga.
  • He ākonga tutu, he ākonga tirotiro, whakarongo hoki ki ngā āhuatanga o te āo Māori me te āo whānui.
  • 4.1 - Ko te kāinga te kura tuatahi o te tamaiti. Ki reira whakatupu ai ki tōna ao Māori.

Ngā Iwi

  • 3.3 - E tū poho kereru ana te ākonga ki tōna ake whānau, hapū, iwi hoki. Ka whai koha anō ki ngā āhuatanga o ngā iwi Māori katoa.
  • 3.4 - Kia mōhio te ākonga ki tōna whakapapa me tōna pepehā. Ka whai wāhi hoki ki iwi kē atu, ki ngā iwi taketake hoki o tāwāhi.

Wai Puna

Whakapapa

Ko wai ngā iwi me ngā hapū o te takiwā, me ōna momo wai?

  • Te ako i ngā hononga whakapapa.
  • Kia ako, kia kōrero atu i ngā korero, pūrākau me ngā kōrero o te takiwā.

Mātauranga

  • Rangahaua te hiranga o ngā momo wai ki ngā hapū me ngā iwi. He aha ngā tini
    hononga-ā-tinana, ā-wairua,
    ā-hinengaro, ā-whānau hoki ki ngā momo wai
    (pēnei i te kai, wāhi karakia, wāhi whakatā, rongoa, huarahi, pakanga, taniwha).

Tikanga

  • Rangahaua ngā tini tikanga wai no ngā iwi o taua takiwā.

Learning Intentions

Students learn to:

  • Investigate and enquire about their local and wider water environment
  • Define and locate different bodies of water in Aotearoa and in their local community
  • Know Māori names for bodies of water
  • Identify recreational uses of water.

Success Criteria

Students are able to:

  • Discuss the iwi and hapū that whakapapa to their local waterways. Understand and show historical connections of iwi to their local waterways.
  • Identify, understand and use knowledge associated with a waterway in their local environment.
  • Identify how whānau and friends stay safe in, on and around the water.

Resources

Hei mahi

Te pātai/Uiuinga - Ko wai ngā wai hirahira nō roto i te takiwā o to tātou hapū, iwi raini? He aha e noho hirahira ai?

Wānanga 1

1. Ngā mātauranga kei ngā tamarik

He mahi kohi whakaaro nō ngā tamariki i ngā momo mātauranga kua ako kētia e rātou, kua whāngai kētia raini e te whānau. Me hāngai ngā mahi ki ngā kaupapa o te hirahiratanga o ngā momo wai o te takiwā.

Hei mahi

Whakarapa i ngā pikitia o ngā momo wai ki ngā pātū o te akomanga.

  • Awa (river)
  • Wahapū (harbour)
  • Repo (swamp)
  • Roto (lake)
  • Moana (sea)
  • Manga (stream)
  • Te Takutai (Coastline)

Tuhia ki ia pikitia ētahi pātai e āta matapakihia ai ngā tamariki. Meanei ētahi pātai hei tauira:

  • He aha ngā mea e ora ana ki roto i tēnei momo wai?
  • He aha ngā momo hākinakina, ngā momo mahi ki tēnei wai?
  • Me tūpato i te aha ki tēnei momo wai?
  • Ki tō titiro ki tēnei momo wai, he aha tāu e kite, e rongo hoki?

(Ko te tikanga o tēnei pātai, kia whakaputa i ngā āhuatanga o tēnei momo wai)

  • E mōhio ana koe ki ētahi pūrākau, waiata, pātere, mōteatea, whakapapa, aha raini mo tēnei momo wai?

2. He tirohanga whānui ki ngā momo wai katoa me ngā ahuatanga o aua momo wai

Ka tirohia ngā whakautu nō te ngohe tuatahi. Mā te Kaiako ngā tamariki e ārahi

HEI TAUIRA

3. Ka tīmata mā te mōteatea ‘Tūwhakatere te tangata

He mōteatea nō te iwi o Ngai Takoto, e whakahua ana i ngā momo wai nō roto i te takiwā o Ngai Takoto

Patohia kia rongo: Tuwhakatere te tangata
Ngā kupu: Ngā kupu o Tuwhakatere te tangata

Wānangahia ngā ingoa me ngā momo wai i puta mai i te mōteatea (Ingoa tangata, ingoa moana) Akohia taua mōteatea.

Wānanga 2-8

Ngā wai nō roto i te takiwā o Ngai Takoto (Muriwhenua)

1. Mā te mahere taiāo o Ngai Takoto (Ngai Takoto Environmental Plan) ēnei wānanga e ārahi.

Ko te tikanga, me hāngai ia wānanga ki tētahi o ngā wai nō te mahere taiao o Ngai Takoto. Mā ngā rauemi me te kaha o te whakawhiti kōrero te roa o te wānanga e tohu. E tika ana kia toro atu ki ngā kaumātua, ngā whanau, me ngā kaimahi ki te hāpai i ngā kaupapa kōrero o te wānanga. E tika ana hoki kia haere ki ngā wai, ngā marae, ngā wāhi motuhake wānanga ai. Meanei ētahi tauira o ngā momo kaupapa kōrero hei ārahi i te wānanga.

  • He aha tēnei momo wai? He aha ngā tohu mo ngā āhuatanga o tēnei wai? Wānanga me te tautohu i aua āhuatanga.
  • He aha ngā tohu mo ngā āhuatanga o tēnei wai?
  • Tirohia ngā mea e ora ana kei roto, kei runga, ki te taha hoki.
  • Kia ako i ētahi tikanga, mātauranga, pūrākau, karakia o ēnei wai.
  • Pēhea tātou e tiaki i a tātou anō ki roto i tēnei momo wai?
  • E ora tonu ana tēnei wai? He aha ngā tohu o te wai ora?

2. Tohua ki te mahere ngā tini wai nō roto i te takiwā o Ngai Takoto

(ngā ingoa i puta i te mōteatea, Tuwhakatere te tangata)

3. Hei te mutunga o ia wānanga

Ka tāea e ngā tamariki te whakaputa mai he tuhinga/rotarota/whakaaturanga-ā-rorohiko/waiata/he mahi toi/ pakiwaituhi/pukapuka, aha raini. Ko te tikanga, ka whakautu i ēnei pātai:

  • Ka tautohua, ka whakaingoatia te momo wai?
  • He aha ngā āhuatanga hirahira, whai oranga raini o taua wai mo te iwi o Ngai Takoto?
  • He aha ngā whakamahinga a Ngai Takoto me tēnei wai?
  • He aha tētahi kōrero tawhito, he pūrākau raini mo taua momo wai?
  • He aha ētahi tikanga haumaru kia ora ai te tangata?

Wānanga 9-10

He mahi-ā-ropu ēnei wānanga.

He mahi tito waiata/mōteatea/pātere raini. Mā te Kaiako tētahi o ngā kaupapa wai e tuku atu ki ia rōpū.

Mā ia rōpū tetahi wahanga e tito. Hei whakamutua, whakakotahia ngā whiti kia puta mai he mahi-ā-akomanga, he waiata titonga hou.

Aromatawai

  • He whakaputanga-ā-rorohiko
  • Te mōteatea/waiata/pātere
  • He whakaaturanga ki te marae
  • Mahi toi hei koha mā ngā kaumātua/marae/rōpū ā iwi i tautoko i ngā mahi ako

Extra learning opportunities

Whakataukī - He iti pioke no Rangaunu, he au tōna (Small although the dogfish maybe, great is its wake)

Whole class discussion about the Whakataukī and where it comes from.